My top 20 favourite Mezzo-sopranos & Contraltos – Part 1

  Đã lâu lắm rồi chưa viết 1 entry tử tế. Nhân một dịp rất giời ơi từ 1 status trên fb, ngồi làm 1 list các nghệ sỹ giọng mezzo và contralto yêu thích nhất của mềnh, và có cơ hội nghe lại 1 đống đĩa đã phủi bụi mà từ lâu không động vào…

  Tôi đã nhiều lần nhắc đi nhắc lại rằng, trong các loại giọng chính của thanh nhạc cổ điển, mezzo là loại giọng tôi thích nhất. Đó là loại giọng của sự nổi loạn, say mê và quyến rũ. Các vai diễn quan trọng cho mezzo dù là vai chinh hay thứ cũng là những vai cá tính, giàu màu sắc, được tô đậm hơn so với những vai diễn chính của soprano. Các nhân vật vai mezzo trải qua hầu hết những tâm trạng, cảm xúc mãnh liệt của người đàn bà từ những đức tính tốt đẹp đến những góc tối xấu xa bên trong, từ 1 Carmen nổi loạn, đam mê, 1 Azucena u tối, 1 Công chúa Eboli ghen tuông mù quáng, đến 1 Isabella thông minh, cổ quái, 1 Preziosilla đầy nhiệt huyết dũng mãnh hay cả những vai trouser-role (vai giả nam) thú vị và độc đáo. Bản thân những ca sĩ mezzo cũng là những phụ nữ cá tính và cuộc đời nghệ thuật của họ luôn xuất hiện những câu chuyện huyền thoại hấp dẫn phía sau cánh gà.

  Ngược lại, những nghệ sỹ contralto lại là những nghệ sỹ rất bình lặng, họ không có gì ngoài giọng hát quí hiếm độc đáo của họ. Số giọng nữ trầm thực sự để lại tên tuổi hầu như rất ít và số người đi vào lịch sử có lẽ chỉ đếm được trên đầu ngón tay của 1 bàn tay. Vì vậy phần lớn các mezzo, nhất là mezzo kịch tính thường phong phú bản thân bằng cách cố đẩy các repertoire của mình xuống các vai contralto, và các contralto cũng thêm vào những vai diễn mezzo-soprano cho đa dạng ngoài những alto repertoire thường chỉ phổ biến trong âm nhạc baroque.

  Cho đến khi nghe lại các bản thu âm của nghệ sỹ mezzo-soprano và contralto, để nhặt ra những nghệ sỹ mang lại cho mình nhiều cảm xúc nhất, rồi việc cố khuôn vào cái khuôn top 10, 15, 20 hay bao nhiêu đấy quả là 1 việc k0 hề dễ dàng vì mỗi người đều có 1 sự nghiệp khổng lồ, đều sở hữu 1 tài năng lớn và giọng hát độc đáo, khác biệt. Nhưng nó cũng đem lại những trại nghiệm thú vị, khi ngồi nghe kĩ lại từng đĩa CD, từng album nhạc để lựa chọn những bản thu âm điển hình. Việc phân tích cảm xúc của chính bản thân là không tưởng, có lúc những nghệ sỹ tôi yêu thích nhất cũng làm tôi vô cùng mệt mỏi, ngược lại, những người vốn nằm trong top unfav lại mang lại cho tôi những góc nhìn mới lạ ở những tác phẩm quen thuộc mà tôi từng lơ đễnh bỏ qua. Thế nên, 1 câu rất quen, cái danh sách yêu thích nào đấy cũng chỉ là của thời điểm cụ thể nào đó mà thôi, rất có thể 1 thời gian sau, nghệ sỹ từng yêu thích nhất có thể k0 còn thấy hứng thú nữa, ai biết…

 

  01. Elena Obraztsova (1939~) , Russian/Soviet mezzo-soprano.

  Vài ba năm trước , tôi đã viết về bà – “1 giọng hát như tẩm xăng, chỉ chực bốc cháy mà lại phả ra hơi lạnh ngắt”, đến giờ cái ấn tượng ấy vẫn không hề phai nhạt, thậm chí còn mạnh mẽ hơn. Khi bắt đầu nghĩ đến cái list này, Obraztsova là cái tên đầu tiên xuất hiện trong đầu tôi, giống như M.Caballé (soprano), J.Bjorling (tenor) hay H.Prey (baritone). Obraztsova không phải là mezzo đầu tiên tôi nghe, và cũng không phải khi mới tiếp xúc với bản thu âm của bà (Cavaleria Rusticana) tôi đã mê luôn dù khá ấn tượng. Nhưng khi đến Il trovatore, tôi đã hoàn toàn bị đánh gục. Một dramatic mezzo hoàn hảo dành cho opera của Verdi với giọng hát mạnh mẽ, dồi dào, đặc chắc trong toàn bộ âm vực, những note cao mãnh liệt, những note thấp sâu thẳm của 1 contralto và 1 kĩ năng diễn xuất đầy cuốn hút. Không phải ngẫu nhiên Obraztsova đoạt giải nhất concuors Tchaikovsky thanh nhạc năm 70 (năm duy nhất mà Maria Callas tham gia chấm). Đã có 1 bài tiểu sử rất đầy đủ về quãng đời nghệ thuật của bà trên nhaccodien.info, có lẽ không cần nhắc lại.

  Mỗi lần nghe các bản thu của bà, bạn như muốn sôi lên theo từng note nhac, cái âm thanh cuồn cuộn trong giọng hát ấy, cái âm sắc với chất kịch tính bẩm sinh ấy cuốn trôi mọi cảm xúc của bạn. Obraztsova sở hữu giọng hát kịch tính, kĩ thuật chuẩn mực kiểu Ý, nhưng mang âm sắc Nga rất riêng biệt như 1 thứ mật ong ngọt sắc với hương vị lạ. Không phải mọi bản thu của bà đều xuất sắc, nhiều bản live thậm chí hơi “quá lửa”, nhưng 1 điều chắc chắn là, bản thu nào cũng tràn trề xúc cảm. Với Verdi- tác giả mà tôi yêu thích nhất, không 1 mezzo nào, kể cả Simionato, Cossotto, Gorr, Baltsa hay Zajick có thể vượt qua, đặc biệt là Azucena và Công chúa Eboli.

Download:

Elena Obraztsova – O don fatale – Don Carlo – Giuseppe Verdi.

Elena Obraztsova – Dark-Browed, Dark-Eyed –  Russian Folk Song.

02. Janet Baker (1933~), G.B. mezzo-soprano/contralto.

  “Grandi voci – Janet Baker – Bach,Purcell, Ravel” – là 1 trong những album thanh nhạc cổ điển đầu tiên tôi có. Đĩa tàu, lòng vàng, đã hỏng. Toàn bộ album là những tác phẩm không phổ biến (với tôi lúc đó và thậm chí kể cả sau này), và cũng không hề dễ nghe. Những tác phẩm thính phòng, baroque và lieder/artsongs là thế mạnh của bà. Càng nghe bà càng khó có 1 nhận định chính xác về giọng hát này, đôi khi rất tỉnh táo, sạch sẽ đến mức khô khốc, đôi khi lại đẩy đến giới hạn cuối cùng của mọi biên độ cảm xúc. Janet Baker yêu thích việc thu âm nên bà có một sự nghiệp ghi âm đồ sộ, so với các mezzo cùng thời, chỉ C.Ludwig là ngang ngửa. Riêng mảng lieder/art songs, có lẽ bà là nữ nghệ sỹ tôi thích nhất.

  Tôi từng bị ám ảnh bởi album “Janet Baker sing Mahler” (Emi) của bà. “The sea pictures”(Elgar) thì chắc chắn không có ai đạt tới. “Nuit d’été” (Berlioz) chẳng thua kém bản thu âm huyền thoại của Crespin là bao. Nếu 1 ai nghĩ J.Baker quá khô, nhạt hãy thử Hexenlied (Mendelssohn) hay Standchen (D.920 – Schubert) đảm bảo sẽ nghĩ lại. Một điều đáng tiếc là Baker né hầu hết các repertoire opera của thời kì Lãng mạn để bảo vệ thanh quản của mình. Đổi lại điều đó bà đã có 1 sự nghiệp dài đáng kể, ngay cả khi ở cuối sự nghiệp, đã nghỉ hưu, bà vẫn để lại những bản ghi âm đáng nhớ.

Download:

Janet Baker – Vergnügte Ruh – Cantata, BWV 170 – Johann Sebastian Bach.

Janet Baker – Hexenlied,  Op. 08, No. 08 – Felix Mendelssohn Batholdy.

03. Teresa Berganza (1935~) Spanish mezzo-soprano.

  Tôi từng rất không quá hứng thú với Berganza. Thật kì lạ, càng nghe bà lại càng thấy yêu thích hơn. Một giọng mezzo soprano với âm sắc sáng 1 cách lạ thường (lần đầu tiên nghe bà, thậm chí tôi đã nghĩ là 1 soprano) và cách thể hiện vô cùng thông minh. Không nhiều nghệ sỹ mà mỗi khi nghe lại phát hiện ra những điều mới mẻ thú vị hơn như Berganza. Khi nghe những mezzo màu sắc trữ tình như này dễ thấy nhạt nhẽo vì quá sạch sẽ (như J.Lammore hay F.von stade chẳng hạn) hoặc khô, lạnh vì quá tỉnh (như E.Garanca) nhưng ở Teresa Berganza lại không thấy điều đó. Bà thổi vào cách thể hiện của mình 1 phong cách rất Tây Ban Nha, sôi nổi, nồng nhiệt nhưng lại cực kỳ tinh tế duyên dáng chứ không thô lậu, hùng hục hay cố phô bày kỹ thuật chạy note thuần túy.

  Số mezzo mang lại cho tôi cái cảm giác dễ chịu, thư thái mà vẫn bộc lộ cá tính riêng như vậy không nhiều, ngoài bà chỉ có Zara Doloukhanova và thảng khi là Joyce di Donato – những người rất tiếc khi tôi k0 thể nhắc đến trong danh sách này. Berganza với âm nhạc của Rossini, Mozart và các tác phẩm Tây Ban Nha thật khó có người sánh bằng, nhưng điều quan trọng nhất, với cái tai tôi, âm sắc mezzo của bà đẹp hoàn mỹ.

Download:

Teresa  Berganza – Dunque io son  – Il barbiere di Siviglia – Gioachino Rossini. (duet with Hermann Prey – baritone)

Teresa Berganza – Cuatro canciones Vascas: Ai Isabel/Anderegeya/Loa-loa/Aldapeko Mariya – Felix Lavilla.

04. Marian Anderson (1897-1993) US. American contralto.

  Tất cả những thế hệ nghệ sỹ thanh nhạc cổ điển Mỹ gốc Phi đều nghiêng mình trước Marian Anderson, cho dù có là những prima donna đỉnh cao như Leontyne Price hay Kathleen Battle. Rất nhiều người biết điều đó, rằng tài năng của bà đã mở ra cánh cửa cho những ca sỹ opera da màu được đường hoàng đứng trên sân khấu của những nhà hát diễm lệ nhất, vĩ đại nhất. Ngay cả Sibelius cũng hào phóng dành những lời ưu ái nhất cho M.Anderson: “Mái nhà của tôi quá thấp với cô”. M.Anderson sở hữu âm vực tự nhiên đáng ngưỡng mộ (trải dài từ soprano đến …baritone!!!) với những note trầm thực sự, rất đầy đặn.

  Nhưng tất cả nhứng điều đấy không phải là lý do bà được nhắc đến ở đây. Anderson là contralto tôi yêu thích nhất, ngay từ lần đầu tiên nghe. Âm sắc giọng hát của bà ấm áp 1 cách kỳ lạ, kể cả những note thấp nhất nghe sâu thẳm, nhưng vẫn mềm mại, vừa tai. Một giọng hát nhiều sắc thái nhưng lại rất chân phương, tình cảm, tuôn chảy một cách du dương êm đềm như những lời thủ thỉ âu yếm. M.Anderson giống K.Ferrier, không phải những nghệ sỹ được đào tạo chuẩn mực, không có kĩ thuật virtuoso hoành tráng, nhưng lại là những giọng hát rất lôi cuốn và giàu nhạc cảm.

  Danh mục biểu diễn của bà rất hạn chế, một phần vì bà không có được nhiều tác phẩm phù hợp với giọng hát, một phần vì sự phân biệt đối xử với màu da của bà trong thể kỉ trước, nhưng Anderson vẫn kịp để lại nhiều bản thu âm quí giá. Một phần quan trọng trong cái gia tài ấy, bên cạnh những tác phẩm cổ điển chính thống, là những ca khúc Negro spiritual – những ca khúc tôn giáo của cộng đồng người nô lệ da đen Mỹ gốc Phi (một thể loại âm nhạc gốc rễ, đóng vai trò quan trọng trong sự hình thành nhiều dòng nhạc đương đại như jazz, blue, gospel,…). Spiritual qua giọng hát của M.Anderson như mang lại niềm vui, nỗi buồn, sự thành kính và cả đức tin.

Download:

Marian Anderson – He’s Got the Whole World in His Hands – Spirituals.

Marian Anderson – Säv, säv, susa, Op. 36, No. 04 – Jean Sibelius.

05. Kathleen Ferrier (1912-1953) G.B. contralto.

Tôi đã xếp K.Ferrier vào “11 greatest classical voice in XX Century“, trên cả những Flagstad, Price và tôi vẫn chưa định thay đổi quyết định đó. Thực ra cách đây 3-4 năm, tôi không hề thích Ferrier đến vậy, một phần là tôi không thấy giọng hát của bà quá lộng lẫy, phần nữa vì những tác phẩm quan trọng trong danh mục biểu diễn của bà không nằm trong favwork của tôi thời ấy (Mahler, Gluck, Bach, Chausson, Schubert, Schumann,…). Vài 3 năm gần đây, tôi mới quan tâm nhiều hơn đến artsongs, nghe nhiều hơn và tự thấy là mình thật sai lầm khi từng bỏ qua cái mảng âm nhạc tuyệt vời này. Nhiều bản thu âm vốn bỏ xó lại được dịp lục lại, trong đó có nhiều CD của Ferrier. Rất nhiều khi, tôi mua 1 boxset CD chỉ vì 1 yếu tố rất nhỏ nào đó (vì 1 tác phẩm yêu thích với casting là những ca sĩ yêu thích, hoặc 1 tác phẩm hiếm, nghệ sỹ tài năng từng được nhiều ng nhắc tới nhưng ít thu âm, hoặc đơn giản hơn là vì hàng sales off giá khủng! 😀 ), và không phải lúc nào cũng hứng thú hết với tất cả các tracks trong CD ở những lần nghe đầu tiên. Lâu lâu, rảnh bật lại những đĩa cũ, lại phát hiện ra những vẻ đẹp mới từ những tác phẩm rất hay mà mình từng không để ý, hoặc những nhấn nhá, sáng tạo riêng rất nhỏ trong cách thể hiện của mỗi nghệ sỹ. Dần dần, những quan niệm, đánh giá về những tác phẩm, tác giả hay những nghệ sỹ được nhìn nhận 1 cách sâu sắc hơn, đầy đủ hơn, những thành kiến (nếu có) ban đầu cũng nhạt phai đi. Nó như 1 khoảng lùi, 1 khoảng thời gian đủ để 1 tác phẩm hay giọng hát k0 hợp taste có thể thẩm thấu tự nhiên vào bản thân.

  Hơi lan man 1 chút và cũng chẳng nói gì nhiều về K.Ferrier vì thực ra đã nhắc đến bà trong enrty trước rồi. Chỉ biết rằng, càng nghe các bản thu âm của bà, càng thấy không thể cưỡng được sức hấp dẫn ngầm trong cái giọng hát rất có hồn ấy.

Download:

Kathleen Ferrier- An die Musik, D.547 – Franz Schubert.

Kathleen Ferrier – The stuttering Lovers – Folk Song (arranged by Hughes).

06. Cecilia Bartoli (1966~) Italian mezzo-soprano.

  Tôi định dừng cái part 1 này ở vị trí thứ 5 với Kathleen Ferrier, nhưng vì Bartoli, tôi đã phải kéo dài thêm 1 chút… Bartoli là 1 nghệ sỹ virtouso, 1 recitalist thậm chí là 1 nhà nghiên cứu âm nhạc hơn là 1 nghệ sỹ biểu diễn opera. Mấy năm trở lại đây, thấy Bartoli không còn mặn mà với những production opera nữa mà chìm đắm vào những dự án mới khôi phục nhiều tác phẩm bị quên lãng.

  Công bằng mà nói, Bartoli không có 1 giọng hát quá đẹp, và dù có đốt cháy những chuỗi note hoa mĩ ở tốc độ súng liên thanh, Bartoli vẫn bị những nhà phê bình thanh nhạc lẫn những giảng viên thanh nhạc chính thống lên án ở kĩ thuật hát thiếu chuẩn mực. Bây giờ là thời đại của những mezzo màu sắc, có quá nhiều tài năng: J.di Donato, V.Genaux, E.Garanca,… nhưng Bartoli vẫn có 1 vị trí đặc biệt trong lòng người hâm mộ. Bartoli dễ dàng cho khán giả thấy được niềm vui, sự đam mê của cô ở mỗi note nhạc. Rất nhiều người như tôi, yêu thích cô ở cái cách thể hiện sôi nổi đầy phóng khoáng và nghệ sỹ như thế. Con người bên trong của cô là âm nhạc, âm nhạc sống, âm nhạc nhảy múa, âm nhạc chảy lững lờ hay cùôn cuộn như thế nào, tất cả đều bộc lộ trong giọng hát của cô qua mỗi tác phẩm. Tôi ước ao giá như hoà nhạc Hennessy Việt Nam một lần mời đến Ceccilia Bartoli – 1 trong những nghệ sỹ thanh nhạc vĩ đại nhất còn biểu diễn hiện nay, người mà tôi vô cùng yêu mến, như thế thì cách gì cũng cố gắng chen chân vào NHL bằng được, hehe…

Download:

Cecilia Bartoli – Son Qual nave – Riccardo Broschi.

Cecilia Bartoli – Rataplan – Maria Malibran.

(Còn tiếp).